Glansreijk – Psycholoog en coach voor huisartsen en hun team

Home » Blog » Situationeel leiderschap in de praktijk: sturen of loslaten?

Situationeel leiderschap in de praktijk: sturen of loslaten?

Leiderschap in de huisartsenpraktijk is geen vanzelfsprekendheid. Praktijkhouders, praktijkmanagers en coördinerend assistenten vervullen steeds vaker een aansturende rol, maar voelen zich daarin niet altijd zeker. Leidinggeven aan collega’s voelt anders dan aan patiënten — zeker in een informele cultuur en met krapte op de arbeidsmarkt. Situationeel leiderschap biedt houvast: het helpt je afstemmen op wat een teamlid nodig heeft, per taak en per moment. In deze blog lees je hoe je schakelt tussen sturen en loslaten, en welke valkuilen en reflecties horen bij leiderschap in de dagelijkse praktijk.

Situationeel leiderschap in de praktijk: sturen of loslaten?

Voor huisartsen die verantwoordelijkheid dragen én willen blijven verbinden.

In de dynamiek van de huisartsenpraktijk is leiderschap geen luxe, maar noodzaak. Of je nu praktijkhouder bent, praktijkmanager of coördinerend assistente binnen een gezondheidscentrum — de vraag “Hoe stuur ik mijn team het beste aan?” komt vroeg of laat op je pad.

Eén van de meest toepasbare leiderschapsstijlen in de eerstelijnszorg is situationeel leiderschap. Maar hoe werkt dat eigenlijk in de dagelijkse praktijk? Wanneer kies je voor duidelijke sturing — en wanneer kun je beter loslaten en vertrouwen?

Kortom: deze blog gaat over leiderschap in de huisartsenzorg, in al zijn complexiteit én mogelijkheden.

De herkenning: goed in zorg, maar geen baas willen zijn

Veel praktijkhouders zeggen: “Daar heb ik niet voor geleerd.” En dat klopt — de huisartsenopleiding richt zich op patiëntenzorg, niet op personeel, praktijkvoering of leiderschap.

Toch staat de praktijkhouder als werkgever formeel aan het roer van het team. En daar wringt het soms: sommigen voelen zich helemaal niet thuis in een leidersrol, anderen willen wel richting geven maar weten niet goed hóe.

Tegelijkertijd krijgen ook steeds meer praktijkmanagers en coördinerend assistenten een trekkende of aansturende rol. Zij worden aanspreekpunt, regelen processen, geven vorm aan de dagelijkse gang van zaken. Hun verantwoordelijkheid is gedelegeerd, maar in de praktijk dragen zij vaak de eerste lijn van het leiderschap.

En dat brengt voor iedereen — praktijkhouder, manager én coördinerend assistent — herkenbare spanningen met zich mee:

Collega of leidinggevende? Je werkt als gelijke samen in het team, maar wordt ook geacht te organiseren, aan te spreken en beslissingen te nemen.
Geen hiërarchie voelen, maar die is er wel. De cultuur in de huisartsenpraktijk is informeel. Toch verwachten collega’s richting, structuur en duidelijkheid van degenen in een coördinerende rol.
Teamleden zien meer dan je denkt. Assistenten signaleren feilloos wanneer leiderschap uitblijft. Geen positie innemen leidt dan net zo goed tot onrust als te strak sturen.

Leidinggeven aan patiënten voelt anders dan aan collega’s.

In de spreekkamer gaat het vanzelf: je neemt verantwoordelijkheid, stelt grenzen en geeft richting. Maar bij collega’s voelt dat ineens persoonlijker. Je kent elkaar, hebt samen gelachen, gestoeid met werkdruk. Je wilt de band goed houden.

En daar komt nog iets bij: de angst om mensen kwijt te raken. De arbeidsmarkt is krap. Een open vacature is moeilijk op te vullen. En dus wordt het nóg spannender om iemand aan te spreken, grenzen te stellen of besluiten door te voeren.

Leidinggeven betekent niet dat je erboven staat, maar dat je verantwoordelijkheid neemt voor het functioneren van het geheel, binnen jouw rol. Dat vraagt om zichtbaar en situationeel leiderschap, afgestemd op het team, de taak en jezelf.

Valkuilen in de praktijk

Professionals in de huisartsenpraktijk zijn vaak sterk in relatiegericht gedrag: luisteren, afstemmen, verbinden. Die kwaliteiten maken je een goede zorgverlener of collega, maar in een coördinerende of leidinggevende rol kunnen ze ook valkuilen worden, zeker als je niet in balans blijft met taakgerichtheid.

Veelvoorkomende valkuilen:

Te veel relatiegerichtheid. Lastige gesprekken worden uitgesteld of vermeden, om de sfeer te bewaren.
Verwarring tussen autonomie en vrijblijvendheid. Ruimte geven zonder kaders leidt tot onduidelijkheid of ongelijkheid.
Besluitvorming op gevoel of ad hoc. Zonder duidelijke afspraken of proces blijven verwachtingen impliciet.
Leiderschap als ‘erbij’ doen. De praktijkorganisatie vraagt eigenlijk een aparte rol — niet alleen “erbij”.

De dubbelrol van collega én coördinator of leidinggevende is reëel. Als je die niet onder ogen ziet, neemt iemand anders de regie. Of er ontstaat onrust.

Reflectievraag: Hoe verschillend ben jij als zorgverlener en als leider?

Denk eens terug aan een situatie waarin je een patiënt hielp of collega ondersteunde — je gaf structuur, stelde grenzen, en toonde empathie. Vergelijk dat met een moment waarop je een teamlid moest aanspreken of begeleiden.

Wat deed je toen anders?
Waar zit jouw natuurlijke leiderschapsstijl, en waar mag je oefenen?
Voelde het anders omdat je een band hebt met je collega? Of omdat je bang was voor weerstand?

De oplossing: situationeel leiderschap

Gelukkig hoef je geen ‘natuurlijk leider’ te zijn om effectief leiding te geven. Je hoeft ook geen vaste stijl aan te leren. Het model van situationeel leiderschap geeft je juist de vrijheid om te variëren, afgestemd op wat jouw medewerker nodig heeft — per taak, per moment.

Het model werkt langs twee assen:

Taakgerichtheid – structuur bieden, instrueren, duidelijke verwachtingen uitspreken
Relatiegerichtheid – motiveren, luisteren, ondersteunen

Afhankelijk van de situatie kies je een stijl:

Stijl	Taakgericht	Relatiegericht	Wanneer toepassen
Instrueren	Hoog	Laag	Medewerker is onbekwaam én onzeker / onervaren
Begeleiden	Hoog	Hoog	Medewerker is gemotiveerd, maar nog onervaren
Ondersteunen	Laag	Hoog	Medewerker is bekwaam, maar onzeker of tijdelijk uit balans
Delegeren	Laag	Laag	Medewerker is bekwaam én gemotiveerd

Let op: Ervaring is taakspecifiek. Een assistente met 15 jaar ervaring in triage kan zich onzeker voelen in een nieuw HIS. Kies je leiderschapsstijl dus op basis van de taak, niet op basis van dienstjaren.

Praktijkvoorbeelden: zo werkt het in het echt

1. De ervaren assistente met een nieuwe taak

Ze werkt al jaren zelfstandig en professioneel, maar is nog onwennig met het nieuwe HIS. Hier past een instruerende of begeleidende stijl: duidelijkheid, stapsgewijze uitleg, oefenruimte.

2. De praktijkmanager die je kunt loslaten

Zij is verantwoordelijk voor de planning en processen, en heeft veel ervaring. Hier past een delegerende stijl: ruimte geven, betrokken blijven op afstand.

3. De collega met tijdelijke overbelasting

Iemand die normaal goed functioneert, maar tijdelijk uit balans is. Hier is een ondersteunende stijl helpend: meedenken, ruimte bieden, samen prioriteren.

Tot slot: leiderschap is schakelen

Leiderschap in de huisartsenpraktijk gaat niet over hiërarchie, maar over afstemmen op mensen én taken. Het gaat om het herkennen van wat nodig is in het moment — en de bereidheid om van stijl te wisselen. Soms betekent dat sturen, soms loslaten. Maar altijd betekent het: bewust kiezen.

Situationeel leiderschap geeft je de taal, het kader en de flexibiliteit om dat professioneel en met vertrouwen te doen.

Verder aan de slag met leiderschap in de huisartsenpraktijk?

Heb je vragen over situationeel leiderschap of wil je leren hoe je dat goed toepast? Je bent van harte welkom om een bericht te sturen of een vrijblijvend kennismakingsgesprek te plannen.

Wil je je verder verdiepen in het voeren van goede gesprekken, het aansturen van je team of je eigen leiderschapsrol? Dan zijn deze twee hulpmiddelen een mooie volgende stap:

Gratis Leiderschapsvragenlijst

Gratis te downloaden

Deze korte vragenlijst geeft inzicht in welke leiderschapsstijl jij van nature graag hanteert en welke je wellicht nog minder vanzelf toepast. Een laagdrempelig instrument voor meer zelfinzicht en bewust leiderschap.

Boek Prettig samenwerken in de huisartsenpraktijk

Hier verkrijgbaar

Een praktisch en toegankelijk boek voor iedereen met een aansturende rol in de huisartsenpraktijk. Met onder andere een uitgebreid hoofdstuk over situationeel leiderschap, én andere relevante thema’s zoals communicatie, cultuur, feedback en conflicthantering. Let op: tot 1 september verkrijgbaar met korting!

Ira Janssens-Verheugen

Deze blog is geschreven door Ira Janssens-Verheugen. Als arbeid- & organisatiepsycholoog en coach is zij gespecialiseerd in de begeleiding van professionals binnen de huisartsenzorg. Met oog voor werkplezier, samenwerking en duurzame verandering biedt zij praktische en direct toepasbare handvatten.